Nếu bạn đang đọc những dòng này ở một căn phòng trọ chật nào đó bên xứ người — có thể là sau ca làm mười mấy tiếng, có thể là lúc vừa gọi video về cho con mà đầu dây bên kia bé đã ngủ — thì tôi viết bài này cho bạn.
Tôi là Thủy Anh, sinh năm 1990, lớn lên trong một gia đình thuần nông. Ba mất sớm, mẹ một mình gồng gánh nuôi ba anh em. Năm 2018, tôi gửi lại con gái mới 18 tháng tuổi ở quê nhà rồi khăn gói ra nước ngoài mưu sinh. Tôi hiểu cái cảm giác đứng giữa một thành phố lạ, nói thứ tiếng chưa sõi, trong túi là chút vốn liếng và một nỗi nhớ nhà không gọi thành tên. Tôi hiểu, vì tôi đã sống trong đó nhiều năm.
Và tôi muốn nói với bạn một điều: đất khách không phải cái trần chặn bạn lại. Đôi khi nó chính là nơi bạn được phép làm lại từ đầu — theo cách bạn chọn.
Tôi cũng là một người con Việt xa quê
Trước khi mở nhà hàng, tôi từng làm spa. Năm 2018, tôi mang theo giấc mơ thoát nghèo sang Trung Quốc mở một tiệm spa, đưa mấy chị em người Việt sang cùng làm. Nhưng luật bên đó đòi người lao động ngành này phải có bằng đại học, thậm chí bằng tiến sĩ. Cuối cùng tôi chỉ đưa được 3 người sang, phần còn lại phải thuê người bản địa và trả cho họ tới 60% doanh số.
Bạn hình dung được không — làm ra mười đồng thì sáu đồng đã đi mất trước khi mình chạm tay vào. Tiệm lỗ. Tôi nếm trọn vị đắng của việc làm ăn nơi đất khách khi mình chưa hiểu luật, chưa hiểu người.
Đó là bài học đầu tiên, và nó đắt. Nhưng nó không đánh gục tôi. Tôi luôn tin một điều mẹ tôi hay nói kiểu khác đi: cánh cửa này đóng lại thì sẽ có cánh cửa khác mở ra. Tôi chỉ cần đi tìm cái cửa còn mở.
Làm thuê thì an toàn, nhưng làm thuê có trần
Nhiều người con Việt xa quê chọn con đường an toàn: đi làm công. Tôi không chê con đường đó — nó nuôi sống gia đình, gửi được tiền về quê, và nó cần sự chịu thương chịu khó mà không phải ai cũng có.
Nhưng tôi đã đứng ở cả hai phía, và tôi phải nói thật: làm thuê có một cái trần. Bạn giỏi tới đâu, chăm tới đâu, thu nhập vẫn bị chặn bởi mức lương người ta trả. Bạn đổ mồ hôi trên một mảnh đất, nhưng mảnh đất ấy không phải của bạn.
Năm 2019 tôi sang Campuchia. Tôi dồn hết những gì có, đặt cọc 44.000 đô la (khoảng hơn một tỷ đồng), thuê một mặt bằng chừng 120 mét vuông để mở nhà hàng lẩu nướng. Lúc đầu quán đông, phần lớn là khách Trung Quốc, doanh thu mỗi ngày 1.500 đến 1.800 đô.
Rồi khách Trung Quốc rút đi. Doanh thu tụt xuống 700 đô một ngày. Rồi 300. Rồi 200. Tôi ngồi trong cái quán 120 mét vuông vắng khách và tự hỏi mình đã sai ở đâu.
Làm chủ là như vậy đó — nó không có lương cố định, không có ai gánh rủi ro thay bạn. Nhưng chính vì thế, nó có một cái trần cao hơn nhiều. Và quan trọng hơn: nó dạy bạn tự đứng dậy.
Chính đồng hương đã cứu quán tôi
Khi doanh thu rơi xuống 200 đô một ngày, tôi buộc phải nghĩ khác. Tôi không thể ngồi chờ khách tự tới nữa.
Tôi bắt đầu đi tìm — không phải khách vãng lai, mà là các công ty của người Việt đang làm ăn ở Campuchia. Người Việt mình xa quê, đi làm cả ngày, tối về thèm một bữa ăn nóng đúng vị quê nhà mà ngại ra đường. Vậy thì tôi mang tới tận nơi cho họ. Tôi chủ động ship (giao hàng tận nơi) cho từng công ty đồng hương một.
Chậm mà chắc, doanh thu bò trở lại mức 700 đến 800 đô một ngày. Chính cộng đồng người Việt xa xứ — những người cùng cảnh tha hương như tôi — đã cứu cái quán của tôi.
Tôi vẫn nhớ giai đoạn đó. Mặt bằng co lại còn chừng 60 mét vuông, chỉ 6 cái bàn. Nhỏ thôi. Nhưng mỗi phần ăn tôi gửi đi, tôi đều gói ghém như gửi cho người nhà mình. Bài học tôi rút ra và giữ tới hôm nay: sức mạnh của người Việt mình nằm ở chỗ chúng ta chưa bao giờ thật sự đơn độc ở xứ người. Ở đâu có đồng hương, ở đó có một thị trường, một mạng lưới, một chỗ dựa — nếu bạn chịu bước tới và phục vụ họ tử tế.
Khi cả thành phố đóng cửa, tôi và 100 người shipper nương nhau mà sống
Rồi Covid tới.
Năm 2020 là năm tôi không muốn kể lại, nhưng phải kể, vì nó là phần thật nhất của hành trình này. Có giai đoạn cả nhà hàng chỉ còn tôi và một người nữa. Tôi ngủ hai đến ba tiếng mỗi đêm. Tôi đã liều dời quán sang một mặt bằng 600 mét vuông — mở được đúng 28 ngày thì thành phố phong tỏa lần hai. Khoản lỗ lần đó khoảng 130.000 đô la. Tôi viết con số này ra để bạn biết tôi không tô hồng gì cả.
Nhưng giữa lúc quanh tôi có tới khoảng 300 nhà hàng phải đóng cửa, tôi không cho phép mình gục.
Tôi làm một mô hình mà tôi gọi là “cho thuê bếp 0 đồng”. Tôi mở cửa bếp của mình cho khoảng 100 người shipper (người giao hàng) — phần lớn cũng là lao động khó khăn trong mùa dịch. Tôi miễn phí tiền ship, làm combo giá thật rẻ, tặng thêm nước ngọt và mì tôm cho những người đang túng thiếu. Riêng món gà ủ muối, tôi làm ra hàng nghìn con.
Tôi không nghĩ mình đang “giải cứu” ai. Tôi chỉ nghĩ đơn giản: mình còn cái bếp đang cháy lửa, thì cùng nhau sống. Những người shipper ấy cần đơn để chạy; người khó khăn cần bữa ăn; còn tôi cần quán mình đừng chết. Chúng tôi nương vào nhau.
Kết quả là giữa một thành phố gần như đóng băng, có ngày quán tôi làm 4.000 đến 5.000 đô. Sau dịch, có ngày vượt 3.000 đô, khách xếp hàng chờ. Không phải phép mầu nào cả. Chỉ là tôi chịu nghĩ khác khi tất cả đang đứng yên, và tôi chọn cho đi trước khi nhận về.
Gửi người con Việt đang đọc những dòng này
Sau dịch, quán tôi có lúc lên tới 16 nhà hàng, rồi tôi tự tay tối ưu lại còn 6. Tôi về Việt Nam đi học — học thầy Phạm Thành Long, tham gia Eagle Camp, học khóa IPS (Internet Power System — hệ thống sức mạnh internet), học cả AI (trí tuệ nhân tạo). Tôi đang dựng lại toàn bộ việc kinh doanh của mình lên nền tảng online, và ấp ủ đưa mô hình nhượng quyền (franchise — nhân bản thương hiệu) vươn ra Malaysia, Philippines và về lại Việt Nam.
Tôi kể vậy không phải để khoe. Tôi kể để bạn thấy: một đứa con nhà thuần nông, ba mất sớm, từng làm spa, từng lỗ ở Trung Quốc, từng rơi xuống 200 đô một ngày ở Campuchia — vẫn đi được tới đây. Không phải vì tôi giỏi hơn ai. Mà vì tôi dám bước ra khỏi vỏ ốc. Không dám làm thì mình cứ ở mãi trong cái vỏ đó.
Nếu bạn đang làm thuê nơi đất khách, tôi không xui bạn bỏ việc ngày mai. Tôi xin bạn một điều nhỏ hơn: bắt đầu tập tư duy của một người làm chủ. Để ý xem quanh mình, cộng đồng người Việt đang thiếu gì. Một bữa cơm quê? Một dịch vụ? Một món hàng khó mua? Bắt đầu từ việc thật nhỏ, phục vụ thật tử tế vài người trước đã. Làm chủ không bắt đầu bằng số vốn lớn — nó bắt đầu bằng một cách nghĩ khác, và một trách nhiệm mình dám gánh.
Miễn trừ trách nhiệm
Tôi chia sẻ trải nghiệm cá nhân, không phải lời khuyên đầu tư hay pháp lý. Kinh doanh nơi đất khách có rủi ro thật về vốn và về luật pháp — mỗi nước một khác. Các con số trong bài là bối cảnh riêng của tôi, không phải điều bạn chắc chắn lặp lại được. Trước khi bắt đầu, hãy tìm hiểu kỹ luật sở tại và chuẩn bị dòng tiền đủ để cầm cự qua giai đoạn khó.
Lời cuối
Đất khách chưa bao giờ là rào cản thật sự. Cái trần lớn nhất nằm trong suy nghĩ “mình chỉ đi làm thuê được thôi”. Bạn làm được nhiều hơn thế — tôi tin vậy, vì tôi đã đi qua rồi.
Bạn đang ở đâu, và ấp ủ điều gì? Để lại một bình luận cho tôi biết nhé. Và nếu những dòng này chạm tới bạn, ghé thuyanhvn.com theo dõi hành trình cùng tôi.